Anayasa Mahkemesi Kararlarının Bağlayıcılığı

1. Giriş

Anayasa Mahkemesi (AYM), Türkiye’de hukuk devletinin temel güvencelerinden biridir.Mahkeme, yasaların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin, TBMM İçtüzüğü’nün ve bireysel başvuruların Anayasa’ya uygunluğunu denetler.Bu denetim sonucunda verilen kararların bağlayıcılığı, hukukun üstünlüğü ilkesinin korunması açısından hayati öneme sahiptir.

2. Hukuki Dayanaklar (devam)

• Anayasa Madde 153 (tam metin):

  “Anayasa Mahkemesi kararları kesindir.Anayasa Mahkemesi kararları Resmî Gazete’de hemen yayımlanır ve yasama, yürütme, yargı organlarını, idare makamlarını, gerçek ve tüzelkişileri bağlar.Anayasa Mahkemesi kararları geriye yürümez.”

• 6216 Sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun:

  • Madde 66: Kararların bağlayıcılığı ve uygulanması,

  • Madde 67: Bireysel başvurular sonucunda verilen ihlal kararlarının icrası.

3. AYM Kararlarının Türleri ve Etki Alanı

a. Norm Denetimi Kararları

Bu kararlar; kanun, Cumhurbaşkanlığı kararnamesi veya TBMM İçtüzüğü’nün Anayasa’ya uygunluğunu denetleyen kararlardır.

• İptal kararı: Kural, Resmî Gazete’de yayımlandığı tarihten itibaren yürürlükten kalkar.

• Ret kararı: Kuralın Anayasa’ya aykırı olmadığı tespit edilir.Bu kararlar, herkes için bağlayıcı (erga omnes) niteliktedir.

b. Bireysel Başvuru Kararları

AYM, bireysel başvurularda yalnızca somut olayda hak ihlali olup olmadığını inceler.Ancak bu kararların etkisi, uygulamada norm denetimi kadar geniş olabilmektedir.Mahkeme, ihlalin giderilmesi için:

• Yeniden yargılama yapılmasına,

• Tazminata hükmedilmesine,

• Gerektiğinde ilgili mahkeme kararının kaldırılmasına karar verebilir.

4. Kararların Bağlayıcılığının Kapsamı

AYM kararları yalnızca yargı organlarını değil, aynı zamanda:

• TBMM’yi (yasama organı),

• Cumhurbaşkanlığı ve idari kurumları (yürütme organı),

• Yerel yönetimleri,

• Tüm kamu tüzel kişilerini,

• Gerçek ve tüzel kişileri (şirketler dahil) bağlar.

Bu yönüyle AYM kararları, Türkiye’de anayasal düzenin üstünlüğünü ve hukuk güvenliğini sağlayan nihai otoritedir.

5. Uygulamada Karşılaşılan Sorunlar

1. İhlal kararlarının uygulanmaması veya geciktirilmesi:Bazı mahkemeler, AYM’nin ihlal kararlarını “bağlayıcı değil, yol gösterici” nitelikte yorumlamaktadır.

2. Yeniden yargılamaya rağmen ihlalin giderilmemesi:Uygulamada bazı yargı organları, AYM’nin kararını yalnızca biçimsel olarak yerine getirmektedir.

3. İdarenin direnç göstermesi:Özellikle ifade özgürlüğü, toplantı ve gösteri hakkı gibi konularda idari makamlar kararları uygulamakta gecikmektedir.

6. Yargı İçtihatları

• AYM, 2014/2187 Başvuru, (Hasan Uzun Kararı):“Anayasa Mahkemesi kararlarının uygulanması zorunludur; aksi durum, Anayasa’nın 153. maddesinin ihlali anlamına gelir.”

• AYM, 2016/16092 Başvuru (Mehmet Altan Kararı):“İhlal kararının gereğini yerine getirmeyen yargı organı, Anayasa’yı dolaylı biçimde ihlal etmiş olur.”

• Yargıtay Ceza Genel Kurulu, E.2021/8-328, K.2022/45:“Anayasa Mahkemesi kararları, tüm mahkemeler bakımından bağlayıcıdır; aksi yönde karar verilmesi, yargı bağımsızlığı değil, hukuk devletine aykırılık teşkil eder.”

7. Hukuki ve Toplumsal Sonuçlar

Anayasa Mahkemesi kararlarının bağlayıcılığı, yalnızca bir hukuk normu değil, aynı zamanda demokratik hukuk devletinin işleyiş garantisidir.Bu bağlayıcılık;

• Keyfi idari işlemleri önler,

• Yargı kararlarının tutarlılığını sağlar,

• Vatandaşın devlete olan güvenini artırır.

Kararların uygulanmaması hâlinde, hem iç hukukta yeni ihlaller doğar hem de Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’ne (AİHM) taşınabilecek yeni başvurular ortaya çıkar.

8. Sonuç

Anayasa Mahkemesi kararları, Türkiye Cumhuriyeti’nin tüm organları açısından kesin, nihai ve bağlayıcıdır.Bu bağlayıcılık, yalnızca teorik değil, fiilî bir yükümlülük olarak yerine getirilmelidir.Uygulamada kararların tam ve zamanında uygulanması, hukuk devleti ilkesinin korunması ve insan haklarının güvence altına alınması bakımından zorunludur