Anayasa Mahkemesi’nin İnceleme Alanları ve Yetki Sınırları

1. Giriş

Anayasa Mahkemesi (AYM), Türkiye Cumhuriyeti’nde anayasal denetimin en yüksek yargı organıdır.Görevi, yasaların ve kamu gücü işlemlerinin Anayasa’ya uygunluğunu denetleyerek hukuk devleti ilkesini korumaktır.AYM’nin yetki ve görev alanı, Anayasa’nın 148–153. maddeleri ile 6216 sayılı Kanun hükümlerine dayanır.

Mahkeme, hem soyut norm denetimi hem de somut norm denetimi, ayrıca bireysel başvuru gibi farklı alanlarda inceleme yapma yetkisine sahiptir.

2. Hukuki Dayanaklar

• Anayasa Madde 148:“Anayasa Mahkemesi, kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin ve Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğü’nün Anayasa’ya şekil ve esas bakımından uygunluğunu denetler.”

• 6216 Sayılı Kanun:

  • Madde 40–50: Norm denetimi usulleri

  • Madde 45–53: Bireysel başvuru incelemeleri

  • Madde 54–67: Kararların uygulanması ve sonuçları

3. Anayasa Mahkemesi’nin İnceleme Alanları

a. Norm Denetimi (Anayasal Denetim)

1. Soyut Norm Denetimi (İptal Davası)

Bir kanun veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesinin Anayasa’ya uygunluğunun soyut olarak incelenmesidir.

• Başvuru yetkisi: Cumhurbaşkanı, TBMM’deki siyasi parti grupları veya en az 120 milletvekili.

• Süre: Kanunun yayımlanmasından itibaren 60 gün içinde başvuru yapılabilir.

• Sonuç: Anayasa’ya aykırılık saptanırsa, kural iptal edilir.

2. Somut Norm Denetimi (İtiraz Yolu)

Bir davaya bakan mahkeme, uygulanacak kanun hükmünü Anayasa’ya aykırı görürse, Anayasa Mahkemesi’ne başvurabilir.AYM, sadece o hükmün Anayasa’ya uygunluğunu inceler.Bu inceleme, mahkemenin davayı durdurduğu noktada yapılır ve karara göre yargılamaya devam edilir.

b. Bireysel Başvuru İncelemesi

2012 yılından itibaren yürürlüğe giren bu sistemle, bireyler kamu gücü tarafından ihlal edilen temel hakları için doğrudan AYM’ye başvurabilirler.AYM bu kapsamda:

• Adil yargılanma hakkı,

• Mülkiyet hakkı,

• İfade özgürlüğü,

• Kişi özgürlüğü ve güvenliği,

• Özel hayatın gizliliği gibi hakların ihlal edilip edilmediğini inceler.

c. Siyasi Partilerle İlgili İncelemeler

AYM, siyasi partilerin:

• Kuruluş, tüzük ve programlarının Anayasa’ya uygunluğunu denetler.

• Faaliyetlerinin laiklik, demokrasi ve devlet bütünlüğü ilkelerine aykırı olması durumunda, kapatılmasına veya devlet yardımından yoksun bırakılmasına karar verebilir.

Bu denetim, Anayasa madde 69 uyarınca yapılır.

d. Yüce Divan Sıfatıyla Yargılama

Anayasa’nın Madde 148/6 hükmü uyarınca, Anayasa Mahkemesi bazı yüksek kamu görevlilerini Yüce Divan sıfatıyla yargılar.Bunlar arasında:

• Cumhurbaşkanı,

• TBMM Başkanı,

• Bakanlar,

• Anayasa Mahkemesi, Yargıtay, Danıştay, Sayıştay başkan ve üyeleri,

• Hâkimler ve Savcılar Kurulu (HSK) üyeleri bulunmaktadır.

Yüce Divan sıfatıyla yapılan yargılama sonucunda verilen kararlar kesindir ve temyiz edilemez.

e. Mali Denetim (Siyasi Partilerin Mali Denetimi)

Anayasa’nın Madde 69/3 hükmü gereğince, siyasi partilerin mali denetimi de AYM tarafından yapılır.Partilerin gelir ve giderlerinin yasalara uygun olup olmadığı Sayıştay raporları üzerinden incelenir.Usulsüzlük tespit edilirse, Hazine yardımı kesilebilir veya idari yaptırım uygulanabilir.

4. Anayasa Mahkemesi’nin Yetki Sınırları

• AYM, yasama tasarruflarının yerindeliğini değil, yalnızca Anayasa’ya uygunluğunu denetler.

• Yürütmenin idari işlemleri doğrudan AYM denetimine tabi değildir.

• İhlal edilen temel haklar, ancak AİHS kapsamındaki haklardan biri ise bireysel başvuru konusu olabilir.

• AYM kararları nihai ve bağlayıcıdır, ancak mahkeme yasama organının yerine geçecek şekilde düzenleme yapamaz.

5. Yargıtay ve AYM Kararlarından Örnekler

• AYM, 2013/126 E., 2014/19 K.:“Anayasa Mahkemesi, yasaların yerindeliğini değil, Anayasa’ya uygunluğunu denetler.”

• AYM, 2019/1527 Başvuru:“Bireysel başvuru, temel hakların korunması bakımından olağan kanun yollarının alternatifi değil, tamamlayıcısıdır.”

• AYM, 2022/47 E., 2023/62 K.:“Cumhurbaşkanlığı kararnamesinin Anayasa’ya aykırı olması hâlinde, yürütmenin düzenleme yetkisi sınırlandırılabilir.”

6. Sonuç

Anayasa Mahkemesi, Türkiye’de anayasal düzenin bekçisi olarak hem yasaların hem kamu işlemlerinin hukuk denetimini gerçekleştirir.Bu yönüyle Mahkeme, yasama, yürütme ve yargı arasında denge unsuru oluşturur.

Mahkemenin kararları, yalnızca bireysel uyuşmazlıkları çözmekle kalmaz; aynı zamanda hukuk sistemine yön verir, devletin demokratik karakterini güçlendirir.