Bireysel Başvurunun Şartları ve Süresi (Anayasa Mahkemesi Başvurusu)

1. Giriş

Türkiye’de bireysel başvuru hakkı, Anayasa’nın 148. maddesi ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun ile düzenlenmiştir.Bu mekanizma, bireylerin temel hak ve özgürlüklerinin kamu gücü tarafından ihlal edildiği iddialarını Anayasa Mahkemesi’ne doğrudan taşıyabilmesini sağlar.

Amaç, bireylerin Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’ne (AİHM) başvurmadan önce, kendi iç hukuk sisteminde adil ve etkili bir çözüm bulabilmesidir.

2. Hukuki Dayanaklar

• Anayasa Madde 148/3: “Herkes, Anayasa’da güvence altına alınmış temel hak ve özgürlüklerinden, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi kapsamındaki herhangi birinin kamu gücü tarafından ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesi’ne başvurabilir.”

• 6216 Sayılı Kanun:

  • Madde 45: Bireysel başvurunun kapsamı

  • Madde 46: Başvuru hakkına sahip olanlar

  • Madde 47: Başvuru süresi

  • Madde 48: Kabul edilebilirlik şartları

  • Madde 49-50: İnceleme usulü ve sonuçları

3. Bireysel Başvuru Şartları

Bireysel başvuru yapabilmek için aşağıdaki beş temel şartın sağlanması gerekir:

a. Kamu gücü tarafından ihlal edilmiş olma

İhlalin kaynağı devlet, belediye, kamu kurumu veya idari makam olmalıdır. Özel kişiler arasındaki uyuşmazlıklar doğrudan başvuruya konu edilemez.

b. Temel hak veya özgürlük ihlali

Başvuru, yalnızca Anayasa ve AİHS ile güvence altına alınmış haklara ilişkin olmalıdır (örneğin adil yargılanma hakkı, mülkiyet hakkı, ifade özgürlüğü vb.).

c. Olağan başvuru yollarının tüketilmiş olması

Kişi, Anayasa Mahkemesi’ne gitmeden önce tüm idari ve yargısal yolları (itiraz, temyiz, istinaf vb.) kullanmış olmalıdır.

d. Süresinde başvuru yapılması

Kesinleşmiş yargı kararının tebliğinden itibaren 30 gün içinde başvuru yapılmalıdır. Bu süre hak düşürücüdür.

e. Mağdur sıfatı

Başvuru sahibi, doğrudan veya dolaylı olarak ihlalden zarar görmüş olmalıdır.

4. Başvuru Usulü

• Başvurular UYAP üzerinden elektronik ortamda veya mahkemeler aracılığıyla yazılı olarak yapılabilir.

• Başvuru formu, Anayasa Mahkemesi’nin resmi internet sitesinde yayımlanan formata uygun olarak doldurulmalıdır.

• Deliller (mahkeme kararları, belgeler, tanık beyanları vb.) eklenmelidir.

• Başvuru harcı ödenmelidir.

5. Anayasa Mahkemesi’nin İnceleme Aşamaları

1. Ön inceleme: Başvurunun şekli şartlara uygunluğu denetlenir.

2. Kabul edilebilirlik incelemesi: Başvuru, açıkça dayanaktan yoksun veya başka yollarla giderilebilecek nitelikte ise reddedilir.

3. Esas inceleme: Hak ihlali tespit edilirse, ihlalin nasıl giderileceğine karar verilir.

4. Sonuç: Mahkeme, yeniden yargılama yapılmasına veya manevi tazminata hükmedebilir.

6. Yargıtay ve AYM Kararlarından Örnekler

• AYM, Mehmet Altan Kararı (2018): Tutukluluk süresinin makul sınırı aşılması nedeniyle kişi özgürlüğü ihlali kararı verilmiştir.

• AYM, Engin Demir Kararı (2021): Hakkında verilen disiplin cezasının ifade özgürlüğünü ihlal ettiğine hükmedilmiştir.

• AYM, 2019/1527: Mülkiyet hakkına yapılan müdahalenin, kanuni dayanak ve ölçülülük ilkesine aykırı olduğu belirlenmiştir.

7. Uygulamada Karşılaşılan Sorunlar

• Başvuru sürelerinin yanlış hesaplanması,

• Dava yolları tüketilmeden başvuru yapılması,

• Somut delil sunulmaması,

• Başvurunun “adil yargılanma hakkı” dışındaki iddialarda eksik temellendirilmesi.

8. Sonuç

Bireysel başvuru, Türkiye’de temel hak ve özgürlüklerin korunmasında etkin bir iç hukuk mekanizması olarak önemli bir rol oynamaktadır.Ancak bu yolun doğru ve etkili kullanılabilmesi için, başvuru sahiplerinin şekli şartlara titizlikle uyması, gerektiğinde avukat desteğiyle süreci yürütmesi büyük önem taşır.

Anayasa Mahkemesi’ne yapılan nitelikli bireysel başvurular, yalnızca başvuru sahipleri açısından değil, hukuk devletinin güçlenmesi bakımından da değer taşır.